Azərbaycanın şimalında yerləşən Quba bölgəsi zəngin tarixi keçmişi, çoxşaxəli mədəni irsi və özünəməxsus memarlıq nümunələri ilə ölkənin ən mühüm tarixi-coğrafi məkanlarından biridir. Qədim dövrlərdən etibarən müxtəlif sivilizasiyaların kəsişmə nöqtəsində yerləşən bu ərazi həm dini, həm dünyəvi memarlıq abidələri, həm də unikal yaşayış məkanları ilə seçilir. Quba bölgəsi təkcə coğrafi mövqeyi ilə deyil, həm də multikultural mühiti, etnik və dini müxtəlifliyi ilə Azərbaycan tarixində xüsusi yer tutur.
Quba şəhərinin mərkəzində yerləşən Cümə məscidi sanki ,bütün tarixi öz divarlarında gizlədən möhtəşəm bir tikilidir. Bu məscid təkcə dini ibadətgah deyil, Quba xanlığının siyasi, mədəni və memarlıq həyatının canlı şahidi olan əvəzsiz tarixi abidədir. Onun tikintisindən bu günə qədər keçən uzun zaman, məscidi sadəcə bir bina olmaqdan çıxararaq bütöv bir tarixi yaddaşa çevirmişdir. Cümə məscidi Qubanın simvoluna, şəhərin ruhunu ən çox ifadə edən memarlıq nümunələrindən birinə çevrilmişdir.
Cümə məscidinin XVIII əsrin sonları — XIX əsrin əvvəllərində tikildiyi güman edilir. Tikintisi Quba xanlığı dövrünə təsadüf edir və həmin dövrdə şəhərin mərkəzində böyük bir ibadət məkanının yaradılması xalqın dini tələbatını ödəməklə yanaşı, siyasi nüfuzun da göstəricisi sayılırdı. Məscid həm ibadət, həm toplantı, həm də sosial əlaqələrin möhkəmləndiyi bir mərkəz rolunu oynayırdı.
Quba xanlığı dövründə burada dini ayinlərlə yanaşı dövlət işləri, vacib el məclisləri, ictimai məsələlərin müzakirəsi də təşkil olunurdu. Bu mənada Cümə məscidi sadəcə dini abidə deyil, tarixi proseslərin müşahidəçisi olmuş milli irs nümunəsidir.
Cümə məscidi Quba memarlıq məktəbinin ən fəxr edilən abidələrindən biridir. Məscid əsasən qırmızı kərpicdən inşa olunmuşdur və, bu material Quba bölgəsinin memarlıq ənənələrinə xasdır. Məscidin səkkizguşəli formaya yaxın həndəsi quruluşu onun həm möhkəmliyini, həm də estetik görünüşünü təmin edir.
Məscidin memarlıq üslubu Şərq ənənələri ilə Qafqaz memarlığının bir-birinə qarışdığı xüsusi bir formadır. Bu üslub onu digər bölgələrdəki məscidlərdən fərqləndirir.
Cümə məscidinin içərisi geniş və sakitlik doludur. Taxta sütunlar və kəsmə daşlarla bərkitmiş döşəmə memarlıq sadəliyinin zərif nümunəsidir. Burada zərif bəzəklərdən çox sadəlik və rahatlıq ön plandadır.
XX əsrin müxtəlif dövrlərində məscid zərər görsə də, dövlət tərəfindən dəfələrlə bərpa edilmişdir. Sonuncu əsaslı təmir işləri zamanı,divarların əsas konstruksiyası möhkəmləndirilmiş,günbəz bərpa edilmiş,daxili detallara xüsusi diqqət yetirilmiş,memarlıq orijinallığı qorunmuşdur.
Bu gün Cümə məscidi həm dini ibadət yeri, həm də turistlərin və tədqiqatçıların tez-tez ziyarət etdikləri tarixi abidələrdən biridir.
Cümə məscidi Qubanın yalnız tarixi deyil, həm də ruhunu simvolizə edir. O bölgənin dini ənənələrinin davam etdiyini,xalqın mədəni irsini,memarlığın yüksək səviyyəsini,birliyini və mənəvi gücünü təcəssüm etdirir.
Bu abidə keçmişlə bu gün arasında körpüdür. O həm tariximizi xatırladır, həm də gələcək nəsillərə milli-mənəvi dəyərlərimizi ötürür.
Ülkər Zeynalova,
Quba şəhərində “Soyqırımı Memorial Kompleksi”nin əməkdaşı.
